Përkthyer me rastin e 100-vjetorit të lindjes së shkrimtarit.
***
Me të marrë dallimin me të cilin Akademia juaj e lirë pati vullnetin të më nderonte, mirënjohja ime qe edhe më e thellë duke parë se deri në ç’pikë ky shpërblim i tejkalonte meritat e mia vetjake. Çdo njeri, dhe për arsye më të forta, çdo artist, dëshiron të njihet. Edhe unë e dëshiroj. Por nuk më ishte e mundur të mësoja vendimin tuaj pa ia krahasuar jehonën me atë çka jam në të vërtetë. Si qenkësh e mundur që një burrë pothuajse i ri, i pasur vetëm me dyshime dhe me një vepër ende në ndërtim, mësuar me një jetë në vetminë e punës apo duke u tërhequr mes miqsh, të mos e mësonte me një fare paniku këtë ndalesë që e çonte menjëherë, të vetëm e të thjeshtuar në vetvete, në qendër të një drite të ashpër? Dhe me çfarë zemër mund ta merrte ai këtë nder në orën kur shkrimtarë të tjerë në Evropë, mes të cilëve edhe më të mëdhenjtë, janë dënuar të heshtin, madje në një kohë kur edhe toka e tij e lindjes po njeh një fatkeqësi të parreshtur?
E njoha këtë rrëmujë dhe këtë tronditje të brendshme. Për të gjetur sërish paqen, m’u desh, me pak fjalë, të pajtohesha me një fat tepër bujar. Dhe, në pamundësi për t’u barazuar me të duke u mbështetur vetëm tek meritat e mia, nuk gjeta dot tjetër ndihmë përveç asaj që më ka mbështetur gjatë gjithë jetës sime deri në rrethanat më kundërvënëse: idesë që kam për artin tim dhe për rolin e shkrimtarit. Ndaj më lejoni që, me një ndjenjë mirënjohjeje e miqësie, t’ju them, aq thjesht sa të mund, se cila është kjo ide.
Personalisht, nuk mund të jetoj pa artin tim. Por asnjëherë nuk e kam vendosur artin mbi gjithçka. Përkundrazi, nëse e kam të nevojshëm, kjo është sepse arti nuk ndahet dot nga kurrkënd dhe më lejon të jetoj, ashtu siç jam, në nivelin e të gjithëve. Arti në sytë e mi nuk është një galdim vetmitar. Është një mënyrë për të prekur numrin më të madh të njerëzve duke u ofruar një pamje të privilegjuar të vuajtjeve dhe gazeve të përbashkëta. Arti, pra, e detyron artistin të mos ndahet; ai e nënshtron atë ndaj të vërtetës më të thjeshtë dhe më të përgjithshme. Edhe ndokush që shpeshherë ka zgjedhur fatin e artistit sepse ndihej ndryshe, shumë shpejt mëson se nuk ka për të ushqyer as artin e as ndryshimin e vet pa pranuar shëmbëllimin që ka me gjithkënd. Artisti farkëtohet në këtë ecejak të përhershëm mes vetes dhe të tjerëve, në mes të rrugës midis bukurisë pa të cilën nuk bën dot dhe bashkarisë prej së cilës nuk mund të shkulet. Prandaj dhe artistët e vërtetë nuk përbuzin asgjë, por përpiqen të kuptojnë në vend që të gjykojnë. Dhe nëse mbajnë një krah në këtë botë, ai nuk mund të jetë tjetër veçse krahu i një shoqërie ku, sipas fjalës së madhe të Niçes, nuk do të mbretërojë më gjykuesi, por krijuesi, qoftë ai punëtor apo intellektual.
Për të njëjtat arsye, roli i shkrimtarit nuk ndahet dot nga detyrat e vështira. Sipas përkufizimit të vet, ai nuk mund të vihet sot në shërbim të atyre që e bëjnë historinë: ai është në shërbim të atyre që e vuajnë atë. Në rast të kundërt, ja tek del i vetëm dhe i zhveshur nga arti i vet. Nuk ka ushtri tiranie me miliona njerëz që ta largojë prej vetmisë, edhe pse – apo sidomos kur – ai pranon të ecë me hapin e tyre. Por heshtja e një të burgosuri të panjohur e të braktisur në poshtërime në skajin tjetër të botës mjafton gjithmonë për ta nxjerrë shkrimtarin nga azili, sepse arrin, më së paku, që në mes të privilegjeve të lirisë, të mos e harrojë atë heshtje, dhe ta përçojë për t’i dhënë jehonë me mënyrat e artit.
Askush nga ne nuk është i madh sa duhet për një prirje të tillë. Por në cilatdo rrethana të jetës – i harruar apo i njohur aty për aty, i hedhur në hekurat e tiranisë apo i lirë për t’u shprehur për një kohë – shkrimtari mund të gjejë rishtas ndjenjën e një bashkarie të gjallë që ta përligjë atë, me të vetmin kusht që të pranojë, aq sa ka mundësi, dy barrat që përbëjnë madhështinë e zanatit të tij: shërbimin ndaj të vërtetës dhe lirisë. Duke qenë se prirja e tij kërkon të bashkojë sa më shumë njerëz që të ketë mundësi, kjo prirje nuk mund të pranojë as gënjeshtrën e as nënshtrimin që, kudo që mbretërojnë, bëjnë të shtohet vetmia. Çfarëdo të metash vetjake pastë shkrimtari, fisnikëria e zanatit tonë gjithmonë do të lëshojë rrënjë në dy angazhime që mbahen me vështirësi: të mos pranojë të gënjejë për ato që di dhe t’i bëjë ballë shtypjes.
Për më se njëzet vjet të një historie të dalë mendsh, të humbur pa shpëtim, si gjithë bashkëmoshatarët e mi, kështu jam mbajtur dhe unë në ndrydhjet e kohës: nga ndjenja e errët se të shkruaje ishte sot një nder, pasi ky veprim të vinte në detyrim dhe detyrimi nuk ishte thjesht që të shkruaje. Kjo ndjenjë më vinte sidomos detyrimin të mbaja, ashtu siç qeshë dhe sipas forcave të mia, tok me gjithë ata që jetonin të njëjtën histori, fatkeqësinë dhe shpresën që ndanim bashkarisht. Këta njerëz të lindur në fillim të Luftës së Parë Botërore që ishin njëzet vjeç në çastin kur po vendoseshin njëherazi pushteti hitlerian dhe gjyqet e para revolucionare, dhe të cilët u përballën mandej, si për të përsosur edukimin e tyre, me Luftën Civile të Spanjës, me Luftën e Dytë Botërore, me botën e përqëndrimit, me Europën e torturës dhe të burgjeve, sot duhet të rritin fëmijët e të ngrehin veprat e tyre në një botë të kërcënuar nga shkatërrimi bërthamor. Marr me mend se askush nuk mund t’u kërkojë të jenë shpresëplotë. Dhe për më tepër jam i mendimit se ne duhet të kuptojmë, duke mos rreshtur luftën kundër tyre, gabimin e atyre që, duke rritur dëshpërimin, kërkuan të drejtën për të çnderuar dhe vërshuan drejt nihilizmave të kohës. Por nuk duhet harruar që shumica mes nesh, në vendin tim dhe në Europë, nuk e pranuan këtë nihilizëm dhe u vunë në kërkim të një përligjjeje. U desh që të farkëtonin një mënyrë për të jetuar në kohë katastrofe, për të lindur së dyti, e më pas për të luftuar haptazi kundër instinktit të vdekjes që ishte në lëvizje në historinë tonë.
Çdo brez, padyshim, mendon se i takon ta ribëjë botën. Mirëpo brezi im e di se nuk do ta ribëjë dot. Sidoqoftë, detyra e tij është ndoshta më e madhe. Kjo detyrë kërkon që ky brez të shmangë që bota të çbëhet. Këtij brezi – i cili trashëgoi historinë e korruptuar ku ngatërrohen revolucionet e dështuara, teknikat e çuara deri në çmenduri, zotat e vdekur dhe ideologjitë e rraskapitura, ku pushtete të dobëta kanë sot mundësi të shkatërrojnë gjithçka por që nuk dinë më të bindin, ku intelligjenca u përul deri ku u bë shërbëtore e urrejtjes dhe e shtypjes – iu desh që, si brenda ashtu edhe përreth vetes, e duke filluar vetëm me mohimet e tij, të vinte në vend sadopak nga ajo që përbën dinjitetin e jetës dhe vdekjes. Përballë një bote të kërcënuar nga shpërbërja, ku hetuesit rrezikojnë të vendosin përgjithmonë mbretëritë e vdekjes, ky brez e di që, në një farë gare të marrë kundër kohës, duhet të vendosë në vend një paqe mes kombesh që të mos jetë ajo e nënshtrimit, të pajtojë përsëri punën dhe kulturën, dhe të bëjë me gjithë njerëzimin një arkë të re besëlidhjeje. Nuk dihet nësë ky brez do të mundë ta përmbushë këtë detyrë të pamasë, por dihet se kudo në botë ai vë tashmë bastin e tij të dyfishtë për të vërtetën dhe për lirinë, dhe se, kur ia kërkon rasti, di të vdesë pa urrejtje për të. Pikërisht ky brez meriton të përshëndetet dhe t’i jepet zemër kudo që ndodhet, dhe sidomos aty ku ai flijohet. I bindur se kam pëlqimin tuaj të thellë, dëshiroj t’ia përcjell pikërisht këtij brezi nderin që më keni bërë.
Në të njëjtën kohë, pasi kam folur për fisnikërinë e zanatit të të shkruarit, besoj ta kem rivendosur shkrimtarin në vendin e tij të vërtetë: ai nuk ka tituj të tjerë përveç atyre që ndan me shokët e tij të luftës; është i prekshëm por këmbëngulës, i padrejtë dhe i pasionuar pas drejtësisë; ai ndërton punën e tij pa turp e pa lavdi në sy të të gjithëve; është përherë i ndarë mes dhimbjes dhe së bukurës, dhe i taksur më së fundi për të nxjerrë nga qenia e tij e dyfishtë krijimet që përpiqet me vendosmëri të ndërtojnë në mes të lëvizjes shkatërrimtare të historisë. Kush, mandej, mund të presë prej tij zgjidhje të gatshme dhe morale të bukura? E vërteta është e mistershme, e pakapshme, gjithmonë për t’u zaptuar. Liria është e rrezikshme, sa e vështirë për të jetuar aq edhe ngacmuese. Ne duhet të ecim drejt këtyre dy qëllimeve, me mundim por me vendosmëri, të bindur qysh prej fillit për dështimet tona në një rrugëtim kaq të gjatë. Në këtë kuptim, cili shkrimtar do të mundte të bëhej me ndërgjegje të pastër predikues i virtytit? Për sa më takon mua, duhet të them edhe një herë se nuk jam aspak i tillë. Kurrë nuk kam mundur të heq dorë prej dritës, prej lumturisë së jetesës, prej jetës së lirë ku jam rritur. Dhe ndonëse kjo nostalgji shpjegon shumë prej gabimeve dhe fajeve të mia, ajo më ka ndihmuar padyshim për të kuptuar më mirë zanatin tim dhe vazhdon të më ndihmojë për t’u mbajtur verbërisht përkrah gjithë atyre njerëzve të heshtur në botë që arrijnë të durojnë jetën që u jepet vetëm në saje të kujtimit ose rikthimit të lumturive të shkurtra e të lira.
I thjeshtuar kështu në atë çka jam vërtet, në kufizimet e mia, në borxhet e mia, ashtu si dhe në besimin tim të vështirë, ndihem më i lirë për t’ju treguar, më së fundi, masën dhe bujarinë e dallimit që më keni dhënë. Më i lirë gjithashtu t’ju them se dëshiroj ta pranoj atë si një homazh për gjithë ata të cilët, ndonëse ndajnë të njëjtën luftë, nuk kanë marrë prej saj asnjë privilegj, por përkundrazi kanë njohur fatkeqësinë dhe përndjekjen. Më mbetet, atëherë, t’ju falënderoj për të nga fundi i zemrës, dhe t’ju jap botërisht, si dëshmi vetjake për mirënjohje, të njëjtin premtim të lashtë për besnikëri që çdo artist i vërtetë i bën çdo ditë vetes, në heshtje.
